اختلال در تنگه هرمز و بازار جهانی کود: یک جمعبندی راهبردی
اختلال در تنگه هرمز و بازار جهانی کود: یک جمعبندی راهبردی نویسنده: پیمان مولوی | اقتصاددان ارشد
احتمال بسته شدن تنگه هرمز، صرفاً یک شوک ژئوپلیتیکی موقتی نیست؛ بلکه ریسکی سیستماتیک برای اقتصاد جهانی است که یکی از مهمترین و در عین حال کمتر دیدهشدهترین پیامدهای آن، در بازار کودهای شیمیایی نمایان میشود.
ریشه اصلی این بحران، تمرکز شدید عرضه است. بخش قابلتوجهی از صادرات جهانی اوره و آمونیاک از منطقه خلیج فارس تأمین میشود و قسمت بزرگی از این جریانها وابسته به عبور بدون اختلال از تنگه هرمز است. به همین دلیل، هرگونه اختلال در این گلوگاه، بلافاصله بازار کود را تحت تأثیر قرار میدهد؛ چرا که زنجیرههای تأمین بهشدت یکپارچهاند و جایگزین کوتاهمدت محدودی دارند.
نخستین اثر، کاهش ناگهانی عرضه بهویژه در کودهای نیتروژنه است. از آنجا که تولید این نوع کودها به گاز طبیعی وابسته است، بازار با یک شوک دوگانه مواجه میشود: افزایش هزینههای تولید و محدودیت در صادرات. همین موضوع باعث میشود کودهای نیتروژنه، بهویژه اوره، پیشتاز افزایش قیمت باشند و در مدت کوتاهی رشدهای ۳۰ تا ۵۰درصدی را تجربه کنند.
اما پیامد اصلی، صرفاً افزایش قیمت نیست؛ بلکه تغییر رفتار در بخش کشاورزی جهانی است. با افزایش قیمت کود، کشاورزان مصرف خود را کاهش میدهند، به سمت محصولات کمنیازتر به نهاده حرکت میکنند یا حتی زمان کشت را تغییر میدهند. این تصمیمها اگرچه در کوتاهمدت هزینهها را کنترل میکند، اما در نهایت به کاهش عملکرد و بهرهوری منجر میشود.
در نتیجه، یک زنجیره خطرناک شکل میگیرد:شوک در بازار کود → کاهش مصرف → افت تولید کشاورزی → افزایش تورم غذایی این مسئله بهویژه برای کشورهایی که وابستگی بالایی به واردات دارند—مانند بسیاری از کشورهای آسیایی و آفریقایی—میتواند به یک چالش جدی امنیت غذایی تبدیل شود.
همزمان، واکنش دولتها نیز به سمت سیاستهای تدافعی میرود. محدودیتهای صادراتی، ذخیرهسازی استراتژیک و مداخلات تجاری باعث میشود بازار جهانی کود از حالت یکپارچه فاصله گرفته و به سمت بازاری چندپاره و مبتنی بر امنیت حرکت کند. در چنین شرایطی، کارایی کاهش یافته و نوسانات قیمتی تشدید میشود.
از منظر آیندهنگری، سه مسیر قابل تصور است:
• در کوتاهمدت: جهش شدید قیمتها و اختلال در لجستیک
• در میانمدت: کمبود عرضه و کاهش تولیدات کشاورزی
• در بلندمدت: بازآرایی ساختاری بازار شامل تنوعبخشی به تولید و سرمایهگذاری در فناوریهای جایگزین با این حال، این تطبیقها زمانبر است و در نتیجه، بیثباتی در بازار ادامه خواهد داشت.
نکته کلیدی این است که کود شیمیایی دیگر صرفاً یک نهاده کشاورزی نیست؛ بلکه به یک کالای استراتژیک در تقاطع انرژی، ژئوپلیتیک و امنیت غذایی تبدیل شده است. برخلاف شوکهای نفتی که عمدتاً بر قیمتها اثر میگذارند، بحران در بازار کود مستقیماً ظرفیت تولید غذا را هدف قرار میدهد.
در این چارچوب، تنگه هرمز فقط یک مسیر ترانزیتی نیست؛ بلکه یکی از حساسترین نقاط آسیبپذیر در امنیت غذایی جهان است. اختلال در آن نشان میدهد که زنجیرههای تأمین جهانی تا چه حد شکننده و بههمپیوسته شدهاند.
برای سیاستگذاران، پیام روشن است: تنوعبخشی، ذخیرهسازی و آمادگی.برای سرمایهگذاران، این یک سیگنال مهم است: کود شیمیایی در حال تبدیل شدن به یک دارایی استراتژیک است.و برای اقتصاد جهانی، این یک هشدار جدی است: بحران بعدی شاید از غذا شروع نشود، اما میتواند به غذا ختم شود
